Aktywnośc w roku 2008 :: PKPP Lewiatan - Przedsiębiorcy, pracodawcy, prawa pracodawców, liberalizm gospodarczy, komisja trójstronna, umowa społeczna

Rada Podatkowa 2008

ORGANIZACJA RADY

Skład Prezydium na dzień 31 grudnia 2008 r.

Przewodniczący Rady Podatkowej – Rafał Iniewski
Przewodniczący Grupy CIT/PIT - Tomasz Szczepanik
Wiceprzewodnicząca Grupy CIT/PIT – Jacek Bajson (od kwietnia 2008 r.)
Wiceprzewodniczący Grupy CIT/PIT - Dariusz Trzeciak
Przewodniczący Grupy VAT - Tomasz Michalik
Wiceprzewodniczący Grupy VAT - Jerzy Martini
Wiceprzewodniczący Grupy VAT – Tomasz Grunwald
Przewodniczący Grupy Akcyzowej - Robert Czekaj
Wiceprzewodniczący Grupy Akcyzowej - Krzysztof Flis
Przewodniczący Grupy Ogólne Prawo Podatkowe - Mariusz Marecki
Wiceprzewodniczący Grupy Ogólne Prawo Podatkowe - Robert Pasternak
Przewodniczący Grupy Opodatkowanie Międzynarodowe i Ceny Transferowe - Józef Banach

Statystyka Rady Podatkowej na dzień 31 grudnia 2008 r.

Liczba członków: 100
w tym:

eksperci i menedżerowie podatkowi 69
osoby odpowiedzialne za obsługę prawną 8
eksperci i dyrektorzy finansowi 8
księgowi 10
inne specjalności 5

Liczba reprezentowanych branż: 24

Spotkania Rady:
Plenarne posiedzenie – 1
Grupa VAT – 2 (2 grudnia 2008 r. , podsumowanie)
Grupa Akcyzowa – 1
Spotkanie Zespołu ds. monitorowania orzecznictwa organów podatkowych – 2

Economic & Financial Affairs Committee at BUSINESSEUROPE
Członkostwo w grupach roboczych BUSINESSEUROPE:

VAT Group: Tomasz Michalik, Tomasz Grunwald, Rafał Iniewski
Fiscal Affairs Group: Rafał Iniewski

Podsumowanie działalności Grupy VAT w 2008 r.

PRACE RADY
Wydarzenia
Spotkanie z Danem Mitchellem na temat podatku liniowego - 2 kwietnia 2008 r.
Śniadanie prasowe na temat podatku od nieruchomości - 15 kwietnia 2008 r.
Spotkanie członków Rady Podatkowej z Ministrem Jackiem Kapicą - 6 maja 2008 r.
Powstanie Zespołu do spraw monitorowania orzecznictwa organów podatkowych i przestrzegania przez nie procedur administracyjnych – 2 września 2008 r.
Odpowiedź KE na skargę PKPP Lewiatan dotyczącą art. 88 ust. 1 pkt. 2 ustawy o podatku od towarów i usług – 22 września 2008 r.
Seminarium Wspólna Jednolita Podstawa Opodatkowania Osób Prawnych („Common Consolidated Corporate Tax Base”) – 25 września 2008 r.
Spotkanie Zespołu do spraw monitorowania orzecznictwa organów podatkowych i przestrzegania przez nie procedur administracyjnych – 16 grudnia 2008 r.
Seminarium Optymalizacja i restrukturyzacja podatkowa – szanse i zagrożenia w 2009 r. - 18 grudnia 2008 r.

Konferencje, seminaria i wydarzenia Rady Podatkowej:

Spotkanie z Danem Mitchellem na temat podatku liniowego
2 kwietnia 2008 r. gościem Rady Podatkowej był Daniel J. Mitchell, amerykański ekonomista, wykładowca akademicki, członek organizacji CATO. W wykładzie na temat podatku liniowego przedstawił nie tylko argumenty przemawiające za tym rozwiązaniem, ale także przykłady z całego świata świadczące o tym, że tam gdzie przyjęto niski podatek liniowy i obcięto rządowe wydatki, społeczeństwo bogaci się szybciej.

Śniadanie prasowe na temat podatku od nieruchomości
15 kwietnia eksperci Rady Podatkowej oraz reprezentanci firm członkowskich PKPP Lewiatan zaprezentowali na śniadaniu prasowym problemy dotyczące podatku od nieruchomości. Wystąpienie dotyczyło problemów z definicją budowli oraz barierami administracyjnymi.

Spotkanie członków Rady Podatkowej z Ministrem Jackiem Kapicą
6 maja w siedzibie Ministerstwa Finansów odbyło się spotkanie członków PKPP Lewiatan oraz ekspertów Rady Podatkowej z Ministrem Jackiem Kapicą poświęcone ocenie oddanego konsultacjom społecznym projektu ustawy o podatku akcyzowym.

Zespół do spraw monitorowania orzecznictwa organów podatkowych i przestrzegania przez nie procedur administracyjnych
W ramach Rady Podatkowej PKPP Lewiatan utworzono Zespół do spraw monitorowania orzecznictwa organów podatkowych i przestrzegania przez nie procedur administracyjnych. Celem zespołu jest sygnalizowanie opinii publicznej oraz Ministrowi Finansów przypadków powstania rażących rozbieżności interpretacyjnych lub gdy stosowanie prawa wymaga wydania interpretacji ogólnej. Zespół ma też monitorować przewlekłość postępowania podatkowego oraz naruszanie praw podatnika.

Wspólna Jednolita Podstawa Opodatkowania Osób Prawnych („Common Consolidated Corporate Tax Base”)
Seminarium Rady Podatkowej oraz Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej poświęcone Wspólnej Jednolitej Podstawie Opodatkowania (CCCTB).
CCCTB to propozycja Komisji Europejskiej mająca na celu zwiększenie stopnia harmonizacji podatkowej w Unii oraz ograniczenie kosztów i redukcję przeszkód dla działalności firm transgranicznych. Na seminarium omawiano zarówno problemy, jakie wynikają z zaproponowanej inicjatywy, stan prac w Komisji oraz stanowisko Ministerstwa Finansów. Głównym prelegentem był przedstawiciel Komisji Europejskiej Olivier Palat.

Optymalizacja i restrukturyzacja podatkowa – szanse i zagrożenia w 2009 r.
Seminarium Rady Podatkowej PKPP Lewiatan we współpracy z doradcami podatkowymi z kancelarii Ożóg i Wspólnicy oraz ekspertami z CANN Financial Advisory.

PRACE MERYTORYCZNE
Rok 2008 r. był czasem wzmożonej pracy PKPP Lewiatan i Rady Podatkowej nad szeregiem nowelizacji ustaw podatkowych. Eksperci Rady aktywnie uczestniczyli w pracach nad:
Nowelizacją ustawy o VAT
Nowelizacją ustawy o CIT i PIT
Nową ustawą akcyzową
Nowelizacją Ordynacji Podatkowej
Nowelizacją ustawy o kontroli skarbowej

W ramach toczonych prac Rada Podatkowa opracowała kilkanaście opinii i stanowisk. Eksperci brali udział w posiedzeniach Komisji Finansów Publicznych, Komisji Przyjazne Państwa oraz w spotkaniach z przedstawicielami Ministerstwa Finansów.
Nowelizacja ustawy o podatku od towarów i usług doprowadziła m.in. do uproszczenia przepisów ustawy, do doprecyzowania brzmienia określonych regulacji prawnych oraz do zniesienia pewnych ograniczeń formalnoprawnych. Ustawa zawierała rozwiązania proponowane w opracowanym w latach 2005-2006 przez Radę Podatkową PKPP Lewiatan projekcie nowelizacji. Uchwalenie ustawy zamknęło czteroletni proces zabiegania przez PKPP Lewiatan o gruntowną reformę podatku VAT. PKPP Lewiatan nadal będzie jednak zabiegać o kolejne zmiany w VAT.
Nowelizacja Ordynacji podatkowej wprowadziła jeden z zasadniczych postulatów konfederacji, czyli zasadę niewykonalności decyzji I instancji, a także oraz przepisy dotyczące zawiadomienia podatnika o kontroli. Powyższe instytucje mają przełomowe znaczenie, jednak w tym obszarze jeszcze wiele pozostało do zrobienia zarówno w kwestii szczegółowych postulatów jak i kompleksowej reformy przepisów ogólnego prawa podatkowego.
Podobnie nowelizacja ustaw o podatkach dochodowych nie stanowiła przełomowej zmiany dla systemu. Na aprobatę zasługuję postulowana przez PKPP Lewiatan zmiana, by koszty zaniechanych inwestycji były kosztami uzyskania przychodów. Jednak nadal będziemy postulować o wszczęcie procesu nad tworzeniem nowych ustaw o podatkach dochodowych.
Prace Rady Podatkowej w 2008 r. skupiały się również nad nowa ustawa o podatku akcyzowym. Przepisy poniosły jakość prawa akcyzowego (w stosunku do poprzedniej ustawy), dostosowały krajowe regulacje do wymogów unijnych, uprościły i doprecyzowały regulacje prawne. Niemniej jednak nadal nie spełnia ona odpowiednich standardów legislacyjnych, zatem eksperci Rady w roku następnym będą również podejmować szereg prac nad polepszeniem jakości tych regulacji.

Duża nowelizacja ustawy o VAT
Początek roku 2008 r. rozpoczął się od przedstawienia rządowej nowelizacji ustawy o podatku od towarów i usług z 26 lutego 2008 r., w stosunku do której PKPP Lewiatan wydała pierwszy krótki komentarz już 28 lutego.
18 marca 2008 r. Konfederacja przedstawiła opinię do projektu wraz z konkretnymi propozycjami zapisu.
W konsekwencji w drugiej połowie 2008 r. wpłynęła do Sejmu duża nowelizacja podatku od towarów i usług. Wraz z tym projektem pojawiły się poselskie nowelizacje ustawy o VAT autorstwa PO (której rozwiązania opiniowaliśmy w opinii z 4 lipca 2008 r.) oraz PiS oraz szereg drobnych nowelizacji przedstawionych przez Komisję nadzwyczajną „Przyjazne Państwo”.
Prace w parlamencie rozpoczęły się z końcem września. W czasie prac w Komisji Finansów Publicznych za wiodący został uznany projekt rządowy, w stosunku do którego przedstawiano alternatywne propozycje z pozostałych projektów. W pracach komisji udział brał udział eksperci Rady Podatkowej przy PKPP Lewiatan.
W trakcie prac w Sejmie przed II czytaniem wystosowana została kolejna opinia (oraz wysłana do szefów klubów parlamentarnych) wraz z konkretnymi propozycjami zapisu. W trakcie II czytania przychylność uzyskały nasze propozycje dotyczące nowych zasad zwrotu podatku naliczonego nad należnym.
W efekcie prac powstała nowelizacja ustawy o podatku od towarów i usług, stanowiąca kompleksowe rozwiązanie obejmujące uproszczenie przepisów ustawy, doprecyzowanie brzmienia określonych regulacji prawnych i zniesienie pewnych ograniczeń formalnoprawnych wynikających z dotychczasowych uregulowań. Projekt ten w znacznej części powiela rozwiązania przyjęte w projekcie nowelizacji ustawy o VAT opracowanym w latach 2005-2006 przez PKPP Lewiatan. Zakończenie 4 letniego procesu dyskusji i debaty na temat zmiany ustawy o VAT zasługuje na uznanie, choć nie wszystkie proponowane przez Lewiatan rozwiązania znalazły się w projekcie.
Ustawa powinna zmniejszyć koszty stosowania przepisów VAT dla podatników i zwiększyć neutralność podatku. Uchwalenie nowelizacja stanowi jeden z największych sukcesów legislacyjnych PKPP Lewiatan w historii organizacji.
Słabą stroną nowelizacji jest to, że prace nad nią zajęły prawie 4 lata. W tym znaczeniu nowelizacja nie przyczyni się istotnie do podniesienia konkurencyjności polskiego systemu podatkowego albowiem większość wprowadzanych regulacji obowiązuje już w krajach UE.

Skarga dotycząca art. 88 ustawy o VAT
PKPP Lewiatan otrzymała odpowiedź Komisji Europejskiej na złożoną skargę dotyczącą art. 88 ust. 1 pkt. 2 ustawy o podatku od towarów i usług.
W roku 2005 PKPP Lewiatan złożyła skargę do Komisji Europejskiej dotyczącą zniesienia zakazu obniżenia kwoty podatku lub zwrotu podatku należnego o nabyte towary i usługi, jeśli wydatki na ich nabycie nie mogły być zaliczone do kosztów uzyskania przychodów w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym. Skarga dotyczyła art. 88 ust. 1 pkt. 2 ustawy o podatku od towarów i usług i została zarejestrowana pod numerem 2007/4701 (Polska VAT wydatki niepodlegające odliczeniu). 22 września 2008 r. otrzymaliśmy pismo z Komisji Europejskiej, z którego wynika, iż służby Komisji Europejskiej przesłały do władz polskich pismo w tej sprawie i strona polska w piśmie z 28 lipca 2008 r. zapowiedziała uchylenie przepisów polskiej ustawy o podatku VAT, do których odniosła się Komisja, z dniem 1 października 2008 r.
Mocą uchwalonej 11 listopada 2008 r. nowelizacji ustawy o podatku VAT sporny przepis został uchylony (Dz. U. Nr 209, poz. 1320).

Zwrot VAT podróżnym
W roku 2008 r. PKPP Lewiatan kontynuowała prace nad zmianą przepisów podatku od towarów i usług w zakresie działalności polegającej na zwrocie podatku VAT podróżnym. Najważniejsze zastrzeżenia, jakie Lewiatan formułuje w zakresie obowiązujących dziś przepisów to nałożony na firmy pośredniczące w zwrocie podatku VAT podróżnym obowiązek corocznego uzyskiwania nowego zaświadczenia pozwalającego na dalsze funkcjonowanie firmy oraz wymogi stawiane firmom konieczne dla uzyskania stosownego zaświadczenia.
Zagadnienie w ramach Czarnej Listy Barier zaprezentowane zostało Komisji Nadzwyczajnej Przyjazne Państwo. Komisja podjęła prace nad wprowadzeniem stosownych zmian pod koniec 2008 r., kiedy to zwróciła się do Lewiatana, aby przy współpracy z firmami zajmującymi się zwrotem podatku podróżnym spróbować przygotować projekt nowelizacji ustawy o VAT. Prace nad przygotowaniem wspólnego projektu nie zostały zakończone w 2008 r. i próby nadal podejmowane będą w roku 2009 r. W razie niemożności przygotowania wspólnego projektu, Lewiatan przekaże własne propozycje. Niezależnie od prac w Komisji Przyjazne Państwo, zagadnienie przekazane zostanie również Ministerstwu Gospodarki do pakietu deregulacyjnego.

Nowelizacja ustawy Ordynacja Podatkowa
14 marca 2008 r. pojawił się rządowy projekt nowelizacji Ordynacji Podatkowej. Również do tego projektu zostało zaprezentowane stanowisko PKPP Lewiatan w opinii z 30 kwietnia 2008 r.
Prace nad nowelizacją rozpoczęły się w parlamencie z początkiem października. Również w tym przypadku mieliśmy do czynienia z duża nowelizacją rządową oraz szeregiem mniejszych propozycji poselskich oraz Komisji Nadzwyczajną „Przyjazne Państwo”.
W trakcie prac sejmowych jak i senackich postulowaliśmy przede wszystkim wprowadzenie zmiany, która zapobiegałaby powstawaniu zaległości podatkowych w momencie wstrzymania wykonania decyzji nieostatecznej.
Nowelizacja wprowadziła z początkiem roku 2009 r. dwie główne regulacje:
• zasadę niewykonalności decyzji I instancji
• przepisy dotyczące zawiadomienia podatnika o kontroli.
Są to zmiany niewątpliwie przełomowe, jednak ze względu na dużą ilość wprowadzonych do ustawy wyłączeń od ich stosowania wiele podatników nie będzie mogło z nich skorzystać. Ponadto zasada niewykonania decyzji I instancji nie jest przeszkodą dla powstania zaległości podatkowej, co może powodować ograniczenie w stosowaniu tej zasady.
Nowelizacja ordynacji nie spełnia w pełni oczekiwań PKP Lewiatan zarówno w obszarze postulatów szczegółowych (np. dotyczących wprowadzenia kilku zmian do przepisów o wiążącej interpretacji) jak i co do kompleksowej reformy przepisów ogólnego prawa podatkowego. Niewątpliwie jednak wprowadzenie instytucji niewykonalności decyzji I instancji stanowi realizację postulatu zgłaszanego przez PKPP Lewiatan do wielu lat i w tym znaczeniu stanowi jeden z głównych sukcesów PKPP Lewiatan osiągniętych w 2008 r.

Nowelizacja ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (CIT) i ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT)
W trakcie jesiennej legislacji w parlamencie pracowano również nad rządowymi, poselskimi oraz komisyjnymi nowelizacjami ustawy o podatku PIT i CIT. Wcześniej PKPP Lewiatan przedstawiła opinię do rządowego projektu nowelizacji podatku PIT z 30 czerwca 2008 r. oraz do rządowej nowelizacji podatku od osób prawnych w wersji z 11 czerwca 2008 r.
Jesienią do Sejmu trafiła jedynie rządowa propozycja nowelizacja podatku dochodowego od osób fizycznych. Ostateczny kształt uchwalonej ustawy zawierał jednak nowelizację przepisów podatku CIT, pochodzące z propozycji komisyjnych, sejmowych, senackich oraz poprawek zgłoszonych w trakcie prac parlamentarnych (w niektórych propozycjach są one spójne z projektem rządowym dot. CIT).
Nadal jednak uchwalone przepisy nie odpowiadają w pełni oczekiwaniom PKPP Lewiatan. Niewątpliwie konieczna jest systemowa reforma podatków dochodowych, prowadząca do derogacji obecnych ustaw i uchwalenia nowych, w podziale na: ustawę o podatku dochodowym od przedsiębiorców oraz o podatku dochodowego od dochodów osobistych. Dlatego też inicjatywa i prace nad koniecznością dokonania zmian w podatkach dochodowych kontynuowane będą przez Lewiatan w 2009 r.
Nowelizacja PIT powiela rozwiązania przyjęte w noweli CIT. Ponadto przewiduje wiele rozwiązań dostosowawczy do wymogów unijnych i międzynarodowych.

Nowa ustawa o podatku akcyzowym
W roku 2008 r. dużą część swojej uwagi Rada Podatkowa skupiła również nad rządowym projektem nowej ustawy o podatku akcyzowym.
Od wczesnej wiosny 2008 r. eksperci PKPP Lewiatan aktywnie brali udział w konsultowaniu przedstawionej wersji projektu (a wcześniej w 2007 r.). Pierwsza opinia została wydana do projektu w wersji z 10 kwietnia 2008 r. (). Późniejsze stanowiska dotyczyły głownie akcyzy na tytoń.
Rozpoczęcie prac w Sejmie wymagało zwołania posiedzenia Grupy Akcyzowej i ustalenia wspólnego stanowiska, które zaprezentowaliśmy w opinii z 20 października 2008r. W trakcie następnych miesięcy eksperci Rady podatkowej aktywnie brali udział w pracach sejmowych oraz senackich komisji, w trakcie których prezentowaliśmy kolejne, zmieniające się postulaty, tak by ostatecznie doprowadzić do najbardziej zadowalającego kształtu ustawy.
Efektem prac było uchwalenie w dniu 6 grudnia 2008 r. nowej ustawy o podatku akcyzowym. Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 marca 2009r. W ostatniej fazie procesu legislacyjnego dzięki aktywności PKPP Lewiatan wprowadzono do ustawy m.in. możliwość dokonywania zabezpieczenia akcyzowego w formie weksla, zwolnienie od akcyzy wyrobów energetycznych zużywanych w procesie produkcji energii elektrycznej w elektrowniach i elektrociepłowniach. Ponadto udało się zachować stawki podatku akcyzowego na tytoń, cygara i cygaretki po stawkach w pierwotnej rządowej wersji ustawy.
Nowa ustawa została opracowana w związku z koniecznością harmonizacji polskich regulacji z przepisami wspólnotowymi.
Uchwalona ustawa jest w zasadzie wdrożeniem projektu przygotowanego przez poprzedni rząd. I choć w znacznym stopniu podnosi ona jakość prawa akcyzowego, niemniej pozostaje nadal z wielu miejscach ustawa nie spełniającą odpowiednich standardów legislacyjnych.

Nowa ustawa o kontroli skarbowej
W połowie roku 2008 r. pojawiła się rządowa nowelizacja ustawy o kontroli skarbowej. Zawiera ona modyfikację niektórych rozwiązań organizacyjnych oraz doprecyzowanie przepisów regulujących uprawnienia organów kontroli skarbowej, szczególnie w zakresie dostępu organów kontroli skarbowej do informacji oraz zadań realizowanych przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej. Znowelizowane zostają również przepisy z zakresu procedury postępowania kontrolnego, przepisy regulujące statusu inspektora kontroli skarbowej oraz wprowadzona zostaje możliwość poszerzenia kadry inspektorskiej o osoby posiadające uprawnienia doradców podatkowych.
Pierwsza opiniowana przez PKPP Lewiatan wersja pochodziła z 17 czerwca 2008 r. (Uwagi do projektowanego art. 7c ustawy o kontroli skarbowej).
Do nowej wersji projektu nowelizacji z 6 sierpnia 2008 r. również została wystosowana opinia, która uwzględniała szerszy zakres zaproponowanych przepisów.
Część z naszych uwag została uwzględniona w kolejnym projekcie nowelizacji z 9 października 2008 r. W stosunku do tej wersji projektu eksperci Rady Podatkowej brali udział w konferencji uzgodnieniowej w Ministerstwie Finansów 23 października 2008 r.

Projekty legislacyjne Komisji Nadzwyczajnej „Przyjazne Państwo”
W trakcie prac z Komisją „Przyjazne Państwo” PKPP Lewiatan miała możliwość przedstawienia zarówno swoich projektów, jak również część z nich szczególnie ważnych została przejęta przez PKPP Lewiatan w trakcie prac w komisji.
PKPP Lewiatan była autorem m.in. projektów:
• nowelizacji ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (dotyczył usunięcia trudności związanych z niejednoznaczną interpretacją możliwości pojawienia się przychodu i kosztu podatkowego w związku z zaciągnięciem lub udzieleniem specyficznej formy kredytu/pożyczki). Ostatecznie w trakcie prac w parlamencie projekt został włączony do rządowej nowelizacji o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw, uchwalonej 6 listopada 2008 r.
• projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług; dotyczącego liberalizacji wymogów formalnych dla zastosowania stawki 0% w eksporcie i wewnątrzwspólnotowej dostawie towarów.
W trakcie prac komisji PKPP Lewiatan przejęła m.in. projekty:
• projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (dotyczył liberalizacji zasad dokonywania amortyzacji podatkowej poprzez wprowadzenie możliwości przejściowej zmiany stosowanej stawki amortyzacyjnej w ramach metody liniowej).
• projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dotyczy usunięcia kolizji przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w zakresie możliwości rozpoznania kosztów uzyskania przychodów celem obliczenia dochodu z umorzenia udziałów lub akcji w spółkach posiadających osobowość prawną).
• projekt ustawy o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa (dotyczy doprecyzowania przepisów w zakresie obowiązków podatkowych poprzez wskazanie, co powinno zawierać zawiadomienie o sposobie załatwienia zastrzeżeń do protokołu kontroli i przez wskazanie, że przedmiotem postępowania podatkowego mogą być tylko ustalenia wskazane w tymże zawiadomieniu).
• projekt ustawy o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa (dotyczy zmiany niekorzystnych dla podatników przepisów ustawy Ordynacja podatkowa dotyczących procedury wydawania indywidualnych interpretacji prawa podatkowego w zakresie pozostawiania bez rozpatrzenia wniosków o wydanie interpretacji indywidualnych w przypadku nieuiszczenia opłaty, bez wezwania do uzupełnienia tego braku).